Журналистердің қоғамның көзі мен құлағы екені даусыз. «Сын түзелмей, мін түзелмейді» дейді халық даналығы. Сондықтан «қолына қалам ұстаған қауымның сыншылдылығы қаншалықты шыншыл?» деген де сауал туады. Әсіресе, тіл, дін, діл, елдік мәселелеріне қатысты ала қойды бөле қырқушылар белсенді әрекетке көшкен тұста. Шығармашылық, ақпаратты өңдеу, тарату, сараптау, зерттеу – журналистик­а үшін өте маңызды. Өйткені қоғамдық пікірді қалыптасыратын, яғни елді өсіретін де, өкіндіретін де – ақпарат. Ал біздегі осы ақпарат саласы екі тілге бөлінеді. Сондықтан еліміздегі журналистиканың ахуалы жөнінде әңгімеге орыстілді журналист Жәнібек Сүлеев пен қазақтілді журналист Ораз Әлімбековті тарттық.

Жас қазақ: Жәке, қазақ журналистерінің ішінен жарқырап көрінеді деп кімдерді айта аласыз? Жәнібек Сүлеев: Тіпті, орыс журналистерінің ішінен де ешкімді айта алмаймын. Қазір баспасөзге шолу жасап жүрген жоқпын. Журналистиканың негізі – репортаж. Телеарналарда бір оқиғаны екі тілде сипаттағанды салыстырсақ, қазақ журналистерінде өрлеу бар. Бірақ баспасөз тоқырауға ұшыраған. Жас қазақ: Сіз бір сөзіңізде Ораз Әлімбековты «қорқынышты қазақтілді журналист» деп атаған едіңіз. Бұлай деуіңізге не түрткі болды? Жәнібек Сүлеев: Бәрі КТК телеарнасы жаман нәрселерді көрсетеді дейді. Бұл батыста да бар. Ораз Әлімбеков – әмбебап журналист. Қазақтың даңқы туралы да жаза алады. Бірақ онысын өтірік демей-ақ қояйын, әдемі сөз үшін жазуы ықтимал. Былықтарды жазып, аяусыз шабуыл жасайды. Ол ақсақалдарды да, өзінің таныстарын да аямайды. Принципсіз журналист ретінде көрінеді. Тираж үшін, даңқ үшін қаймықпай, ештеңеден тайынбайтын батыстық, либерал журналистерге ұқсайды. Мұндай «сволочтар» көп болса, журналистика да күшейер еді. Жас қазақ: Ореке, сіз туралы осы айтылған сынмен келісесіз бе? Сіздің журналистік абырой-беделіңізге қатысты сауал көп. Журналистиканы қалай түсінесіз? Жәнібек Сүлеев: Бұған тек қазақтар емес, шала қазақтардың арасында да өкпелілер аз емес. Ораз Әлімбеков: Менің журналистикадағы принципім – шындық кез келген жағдайда айтылуы керек. Бәріміз шындықты жақсы көреміз деп бөсеміз. Бірақ шындық бар адамға ауыр тиеді. Егер оған факті қосылса, тым қорқынышты болады. Журналистикада топшылдық, жершілдік, әлде қандай мүдде бойынша топтасу бар. Оның басқа формалары да пайда болды. Қазақ сайттары, діни сайттарды айтпағанның өзінде, қоғамдық-саяси ақпарат құралдары белгілі бір бағыт бойынша бөлінген. Мысалы, жиырма қазақ сайтының бір бөлігі орталықазиялық нахшбандидің, кейбіреулері Түркия сопыларының, қалғаны Сауд Арабиясындағы сәләфилердің мүддесін қорғайды. Бұл қазақ БАҚ-тарының қоғамдық өмірдегі мүмкіндігінің жоқтығын көрсетеді. Мемлекеттің және басқа да қоғамдық ұйымдардың қолдауына ие болмағандықтан діни ағымдардың қолжаулығына айналып барады. Жас қазақ: Сіз мақалаларыңызды да белгілі бір мүдде мен мақсат бойынша жазасыз ба? Ораз Әлімбеков: Журналистиканың негізгі мақсаты – бар нәрсені көрсету. Шындықтың жобасы көрінеді. Шындық айтылғанда адамдардың есімі, топтың мүддесі аталады. Жәнібек Сүлеев: Бұл қауіпті нәрсе екен. Қазақ сайттарындағы ақпараттық жарылыстар шетелдің ақшасына жасалып жатса, орыстілді журналистикаға АҚШ-тың Мемлекеттік департаменті, Сорос қоры қаржы бөледі. Мұның қазақ мемлекетіне, қазақ журналистикасына деген шынайы сүйіспеншіліктен тумағаны анық. Шетелдік жобаларды біздің журналистердің қолымен жүзеге асырып жатса, қазақ журналистикасына мұқият назар аудару керек секілді. Жас қазақ: Еліміздегі журналистиканың даму деңгейі қандай? Жалпы, қазақтілді және орыстілді журналистиканың не айырмасы бар? Мәселен, қазақтілді журналистер ұлт, тәуелсіздік туралы жиі жазса, орыстілді журналистердің мемлекетімізді жиі сынап, Ресейге бүйрегі бұрып тұратыны байқалады. Мұның сыры неде? Жәнібек Сүлеев: Орыстілді журналистиканың «үлкен орыс журналистикасының» қанатының астында жүргені түсінікті. Орыстілді болсын, қазақтілді болсын, біздің БАҚ-та сараптама жоқ. Бары көңілден шыға бермейді. Біздің журналистика ақсақ, зағип және ақпақұлақ. Мәселен, Сириядан біздің журналистер бір репортаж берді ме? Әлем астаналарында болып жатқан оқиғаларды өз көзімізбен көріп, өз көзқарасымызбен сипаттай алмасақ, елдігімізден не пайда? Ораз Әлімбеков: Мысырдан, Түркиядан неге қазақ тілінде хабар берілмейді? Өйткені бұған сұраныс жоқ. Біздің қоғам – орыстілді қоғам. Биліктің тілі, қоғамдық қатынас тілі – орыс тілі. Шетелдің жаңалықтарын Ресейдің телеарналары арқылы көреміз. Жәнібек Сүлеев: Орыстілді қауымдастықтың ықпалы күшті дейсіз бе? Мүлде олай емес. Журналистика идеологиядан тыс болуға тиіс деген сөз – өтірік. Журналистика идеологияға әбден бой алдырған. Қазақ басылымдарында идеология жоқ па? Қазақтардың тұрмысы жақсы ма, жоқ па, оны білмейді. Бірақ оппозициялық басылымдардан бастап, билікке жақын газеттер ге дейін «қазақтар нашар өмір сүреді» деп жазады. Бұл идеология емес пе? Жиырма жылдан бері осылай. Мүмкін қазақтар өмір бойы осылай өмір сүретін шығар. Билікте орыстілді қазақтар отыр дейді, оны кім айтты? Билікте кілең «ауылбайлар», шымкенттіктер отыр. Ораз Әлімбеков: Ертең Президенттен бастап бәрі қазақша сөйлейтін болады. Қоғамдық пікірді қазақ баспасөзі қалыптастырады. Сол кезде қоғам Түркияда, Пәкістанда және басқа да елдерде болып жатқан оқиғалар туралы қазақша ақпарат беруді талап етеді. Сонда ғана сұраныс пайда болады. «Хабар» Ыстамбұлда тілші ұстайды. Бірақ көпшілігіміздің іргеміздегі Ташкентте тілшіміз жоқ. Жас қазақ: Қазақтілді журналистиканың көзге алғаш түсетін кемшілігі қандай? Жәнібек Сүлеев: Қазақтілді журналистиканың өзі «үлкен орыс журналистикасынан» нәр алып отыр. Қазақтілді сайттар көбейді, маңыздысы рейтингі өсіп келеді. Бұл – объективті жағдай. Қазақтардың саны көбейген сайын қазақтілді өнім керек. Ішкі мәселеге келсек, 20 жылда әлі ештеңе өзгере қойған жоқ. Екі әлем, екі өмір сүру салты. Мұны айта-айта жағымыз талды. Қазақтар да бірнәрсені айтып, еңірегенде етегі жасқа толса, орыстар да екінші нәрсені айтып жылайды. Қазақ газеттерін оқысаңыз, «Ой, байқұс қазақтар, әлі күнге дейін жағдайы нашар», – деген сөзді оқи-оқи ығыр боласың. Орта таптың критерийлері бар. Егер тоңазытқышыңда 2 аптаға жетерлік тамағың болса, көлігің болса, сен орта тапқа жатасың. Біздің құдайға өкпелейтіндей ештеңеміз жоқ. Мұндай мәңгі жылап-сықтауды түсінбей-ақ қойдым. Орыстілді журналистерге келсем, олардың арасында қазақтар көп, орыстар бірен-саран. Қазақ журналистері оларды «қазақ халқы нашар тұрады» деп неге жазбайсыңдар деп кінәлайды. Жас қазақ: Қазақ журналистері орыстілді журналистерді кінәлайды дейсіз. Орыстілділер де қарап қалып жатқан жоқ. «Мәмбетизм», «қазақ тілінің кембағалдығы» деген пікір олардың сүйікті тақырыбына айналған жоқ па? Жәнібек Сүлеев: Орыс журналистикасы сынамайды деуге болмайды. Мен орыстілді басылымдарды неге оқимын? Өйткені ол жерде тартыс бар. Ораз Әлімбеков: Жәнібектің орыстілді журналистиканың «үлкен орыс журналистикасының» ықпалында отыр деген пікірімен қосыламын. Евгений Рахымжанов, Жәнібек Сүлеев секілді журналистердің жазғандарына ұлт патриоттары қарсы шығып жатады. Журналистикада белгілі бір идеологияға сүйенуге мен де қарсымын. Журналистиканы жасайтын адамдар. Олар бір елдің азаматы болып табылады. Ол анық көрініп тұрады. Мәскеуден тарайтын «үлкен орыс журналистикасы» бізге өте қатты ықпал етіп отыр. Сондықтан кез келген мәселені жазуда, сипаттауда көзқарас алшақтығы бар. Бұл қазақтілді және орыстілді журналистиканың арасында қайшылық тудырып отыр. Орыс басылымының өкілі Жәнібек Сүлеевке сын айтқым келіп отыр. Орыс басылымы мен сайттарының оқырманы қалада. Оқырманы ауылдағы қазақ журналистері қазақтардың мәселелерін қозғайды. Кеңес Одағында қазақтар өз мәдениеті мен дінінен шеттелді. Қазір өзін-өзі тану процесі жүріп жатыр. Дін, діл, тіл мен салт-дәстүр мәселелері көп жазылып жатыр. Орыс басылымдары оны қозғамайды. Кейде бұл қайшылықты «шала қазақтар» мен «таза қазақтар» деген форматқа көшіріп жібердік. Бұл түсінікті қалыптастырған кім? Қазақ басылымдары мен орыс басылымдары. Жәнібек Сүлеев: Ең алғаш менің «орнымды» көрсеткен Мекемтас Мырзахметов болды. Ораз Әлімбеков: Бұл – өте қауіпті үрдіс. Қоғамдағы қайшылық вертикальды емес, горизонтальды дамып келеді. Қоғамдық пікірді қалыптастырушы баспасөздің жікке бөлінуі болашақта еліміздің тұтастығына қауіп төндіреді. Жәнібек Сүлеев: Сіз негізінен дұрыс суреттеп отырсыз. Бірақ оның жақсы, жаман нәрсе екенін ешкім білмейді. Жас қазақ: Жақында АҚШ-та мынадай қызық оқиға болды. Бір журналистің үстінен іс қозғалып, сот оған ақпарат берген адамның кім екенін жариялауды талап еткен. Журналист үзілді-кесілді бас тартады. Оған қомақты айыппұл салынады. Сол кезде американдық журналистер әріптесінің дерек көзін ашпағанын құп көріп, оның айыппұлын өтеу үшін қалталарынан ақша шығарып, жинап тапсырады. Ресейде де бір журналистке дөрекілік көрсетсе, ол адамның күні қараң, кез келген БАҚ онымен қарым-қатынасын үзеді. Бізде неге журналистік ынтымақтастық жоқ? Жәнібек Сүлеев: Бұл – кеңестік дәстүрдің жаман қыры. Ол дәуірдегі «халық жауларының» тағдырын жақсы білеміз. Орыс жазушылары да, қазақ жазушылары да бірін-бірі қуғындады. Корпоротивті рух жоқ. Бұл кеңес өкіметі тұсындағы «басты мекемеден» де көрінбейтін. Ол – идеялогиялық және шығармашылық жағынан сән үлгілерін қалыптастырушы, жалпы «қазақ ғарышын» қамтыған Жазушылар одағы еді. Жазушылар одағы өзінің жақсы және жаман қасиеттерін қазақстандық журналистикаға да беріп үлгерді. Қазір жазушы болғаннан журналист болған жақсырақ. Қазір қоғамға роман емес, ақпарат қажет. Сосын мұның ділімізге де аздап қатысы бар. Бізде ынтымақ жоқ. Жас қазақ: Батыс құндылықтары біздің ділімізбен үйлеспейді дегіңіз келе ме? Жәнібек Сүлеев: Батыста айқын көрінетін бостандық бізге сіңбей жатыр. Неге сіңбейді? Өйткені біз басқамыз. Бізге ешқашан сіңбеуі де мүмкін. Бізге басқа түрі керек. Өзімізге сай келетін нәрселерді әлі ойлап тапқан жоқпыз. Меніңше, Батыс құндылықтары бізге сай келмейді. Бұдан орыстардың өздері зардап шегуде. Біз батыс пен орысты ғана көреміз. Бірақ Малайзияның және Қытайдың журналистикасы, ірі холдингтері қалай өмір сүріп жатқанын білмейміз. Мен бұл мәселенің көтерілуіне де қарсымын. Қазақтарда далалық журналистика болған. Ол басқаша жұмыс істеді. Техникалық жағынан ол дәуірден озып кеткенімізбен, біз сол қазақпыз. Таза қазақ па, шала қазақ па, арда қазақ па, бәрібір. Ораз Әлімбеков: Орыс баспасөзінің мынадай кемшілігі бар. Бірақ онысын мойындамайды. Қазақ қауымының көңіл-күйін жеткізіп жатқан қазақ баспасөзін түсінбейді. Олар қазақша білмейді. Сөйте тұра, әліне қарамай мемлекет, ел туралы «сараптамалық материал» жазады. Онысы орыс және орыстанған қоғамның көңіл-күйін ғана білдіруден басқа ештеңе емес. Қазақ қоғамы бұлардың назарынан тыс қалады. Қазақ баспасөзінің бір артықшылығы – қазақ қоғамының да, орыстілді қауымның да көңіл-күйін біліп отырады. Кез келген қазақ журналисі екі ауыз орысша біледі. Бірақ қазақ журналистикасының неге қоғамдық пікірге, мемлекетке ықпалы жоқ? Бұл айналып келгенде тіл мәселесіне келіп тіреледі.

Шадияр Өстемірұлы

«Жас қазақ» газеті