Биылғы наурыз оппозиция қосыны үшін шытырман оқиғаларға толы болды. Жылға жуық әрі-сәрі күйге түскен «Азат» жалпыхалықтық социал-демократиялық партиясының (ЖСДП) «телехикаясы» ақыры тәмамдалды. Бұл партия бірігіп үлгерместен, «Азат» пен ЖСДП болып қайта екі айырылып, енші бөлісті. Жармахан Тұяқбайдың ЖСДП-сы съезд өткізіп, дербестігін жариялады. Бір қызығы, ЖСДП-ны алғашқы күндерден құруға атсалысқан, осы партия төрағасының орынбасары қызметін атқарған саясаткер Әміржан Қосанов өз партиясының съезіне кіре алмай, табалдырықтан қайтуға мәжбүр болды. Бір қабырғасы күйреп түсіп жатқанына қарамастан, «азаттықтардың» серкесі Болат Әбілев және оны қолдаушы өзге де саяси топтар референдум өткізу туралы жиын өткізіп жүр. Осы оқиғаларға қатысты көкейдегі сауалдарымызды редакциямыздың қонағы – Әміржан Қосановқа қойған едік.

Жас қазақ: Оппозициядағы тұлғалардың ішінде Жармахан Тұяқбайға ерекше қолдау көрсеткен бірден-бір адамсыз. Ағалы-інілі бауырлардай болған едіңіздер. ЖСДП төрағасының орынбасары бола тұра, сол съездің есігі сізге жабық болып шықты. Ұзақ жылдар бойғы үзеңгілесіңіздің мұндай қадамға баруы үшін де мықты бір себеп керек секілді. «Қателік менен де кетті» деп ойламайсыз ба? Әміржан Қосанов: Мен өзімді судан таза, сүттен ақпын деп айта алмаймын. Бірақ дәл осы оқиғада кінәлімін деп санамаймын. Былтырғы 28 наурызда тарихи төралқа мәжілісі болды. Сонда ЖСДП тобы 2009 жылғы съездің шешімін жоққа шығаратындай ұсыныс айтты: «Әділет министрлігі «Азат» ЖСДП дегенді тіркемей жатыр, сондықтан тек ЖСДП болып қаламыз, ал «азаттықтар» өз күнін өздері көрсін». Мен оған ашықтан-ашық қарсы шықтым. Мүмкін, Жармахан Тұяқбайға ұнамағаны сол шығар. Мен сол жолы қатты айттым: «2009 жылы «біз мәңгілік біргеміз!» деген мәлімдеме жасадық. Оған ауыл-аймақтағы ағайындар сенді. Бізге «осылай бірлікте, тату болыңдар» деп батасын берді. «Азат» және «ЖСДП» партиялары қосылған жобаның ар жағында басқа да жобалар болды. Яғни легитимді, заңды тұрғыда әділет министрлігінде тіркелген бір партияның негізінде барлық оппозиясының басын біріктіру ойымыз болды. Бұл процесті ол (Жармахан Тұяқбай – ред.) шорт кесіп тастағысы келді. Бір-бірімізге алғыс айтып тарқасқанда – мұндай әбестік болмас еді. Тұяқбай мен оның маңындағылар «Қосанов неге ЖСДП-ның сойылын соқпай, «азаттықтарға» жақтасып кетті? Сатылып кеткен жоқ па? Біреуден пара алды ма екен?» деп ойлауы да мүмкін. Бірақ Құдай куә, ел куә, мені съезге қатыстырмағанға дейін Жәкең туралы бір ауыз артық сөз айтқан емеспін. Сол үшін журналистер мені «Қосанов қашып жүр» деп жамандады да. Жас қазақ: «Қосановтың кіргізілмегені – ол партияның жұмысына ұзақ уақыт қатысқан жоқ» деген Жәкеңнің сөзімен келісесіз бе? Әміржан Қосанов: Келіспеймін. Ең соңғы кездесуім тамыз айында болды. Мен оны өзім шақырып: «Жәке, қыркүйекте саяси науқан басталайын деп жатыр. Ертең бізден «не істеп жатырсыздар?» деп сұрайды. Сондықтан сөзіміз бір жерден шықсын. Бөлінетін болсақ, «Азат» партиясының өкілдерін жинап, съезд өткізейік, бөлінейік. Сіздің төрағалығыңызға тиісіп жатқан ешкім жоқ. Жұмысымызды жалғастырайық. Бірақ соңғы жарты жылдың ішінде абыройымыз төгіліп, алып-қашпа әңгіме көбейіп, беделімізге нұқсан келіп жатыр. «Тұяқбаев пен Әбілев тіл табыспағаннан кейін осындай болып жатыр» деген сөздер айтылуда», – деп ескерттім. Әбілевке де осыны айттым. Екеуінен де амбицияларын ысырып қоюды сұрадым. Сосын кесімді жауабымды сол кезде берейін деп Тұяқбай бір апта уақыт сұрады. Содан осы 20 наурызға дейін Жармахан Тұяқбай жауап бермеді. Референдум, тағы басқа мәселелерге байланысты 3-4 рет көмекшісіне хабарластым. Жас қазақ: Жармахан Тұяқбайдың құрылтайына Болат Әбілев те қатысқан жоқ емес пе? Әміржан Қосанов: Себебі, шақырған жоқ. Мен Әбілев екеуіне де: «Кім төраға, кім президент болғысы келсе де, Қазақстан демократиялық күштеріне нұқсан келтірмеуі керек» дегенмін. Тұяқбайдың сөздерімен мүлде келіспеймін. Куәларым да бар. Тіпті облыстық филиалдардың өкілдері келгенде, олар да растайды. Барлық облыстарда дерлік жиналыс өткізген менмін. Тұяқбай барған жоқ. Ақтөбе, Семей, Павлодарда екі партияның арасындағы жағдай шиеленісіп, айқай-шу болып, айтысып жатқанда, арағайын болып жүрген – мен. «Мынау – Тұяқбайдың адамы, мынау – Әбілевтің адамы» деп екі жақ болып қырқысып жатқанда, тараптарды татуластырғанмын. Өзгелер «Жармахан Тұяқбай қайда?» деп сұрайды. Мен солардың көзінше де хабарластым, тұтқаны көтермейді. Съезге он күн қалғанда мен өз аяғыммен кеңсеге бардым. Көмекшісін шақырып, «он күннен соң съезд, жұрт келіп жатыр, съезд мәселесін талқылайық» дедім. Тыныштық. Жасыратыны жоқ, «бармай-ақ қояйын, өздерінің съезі» деген де ой келді. Партия төрағасының бірінші орынбасары әрі осы партияның құрылтайшысымын. 3000 адам жиналған республикалық сарайдағы съезді жүргізу құрметіне ие болғанмын. Тұяқбайды ертіп барып, Социнтерннің есігін ашқыздым. Ондағы бас хатшы Луис Аялимен мен таныстырдым. ЖСДП партиясы үшін адал қызмет еткен қазақпын. Әрине, ренжідім. Алайда «салқыным тимесін, өткізе қойсын, сосын көрерміз» дедім. Сосын кешкі сағат онда көмекшісі қоңырау шалып: «Әкесі өлгенді де естіртеді» деген, сіз съезге келмеңіз», – деп қарап тұр. Мен өзі қырсық жігітпін. Қырсық болмасам, оппозицияда жүремін бе? Сосын ол менің намысыма тиіп кетті. Мен қалай келмейді екенмін? Менің партия мүшесі ретіндегі құқығым қайда? Партияның бірлігі қайда? Менің айтып жүрген ойларым қайда? Сосын отырып, тезистерімді жаздым. ЖСДП-ға мынадай реформа қажет деген 6-7 ұсынысым бар. Одан өзге ештеңе жоқ. Олар «Әміржан келіп, таққа таласып, халықты үйіріп әкетеді» деп ойлаған шығар. Бірақ мен ондай арамдыққа бармайтын қазақпын. Қазір бетпе-бет кездесуге шақырса да, ойымдағыны батыл айта аламын. Ұялы байланыс операторына ресми ұсыныс жасап та, Қосановтың Тұяқбайға қанша рет телефон шалғанын көруге болады. Жармахан Тұяқбай мен туралы: «Ол деструктивті ойларын жүзеге асырмақ болды» дегенді айтыпты. Мені бұзық саясаткер ретінде көрсетпек болған. Мен туралы биліктің өзі бұлай айта алмайды. Керісінше, кейбір әріптестерім: «Тым тәртіпті, өркениетті, мәдениетті сөйлейсің» деп те ренжиді. Ал сеніп жүрген әріптесім «деструктивист» дейді. Жас қазақ: ЖСДП партиясы қатарынан кетесіз бе? Әміржан Қосанов: Жоқ, битке өкпелеп, тонымды отқа жағудан аулақпын. Мүмкін, біреулер партияның есігін тарс жауып кеткенімді қалайтын шығар. Мен өмірімнің алты жылын осы партияға арнағанмын. Сондықтан, оның дұрыс жұмыс істеуін қалаймын. Естіген құлақта жазық жоқ. Маған кейбір әріптестерім былай дейді: «Бұрын ақшасы жоқ ЖСДП-да ақша пайда болды. Жаңа құрылтайшылардың бұған тікелей қатысы бар. Атын да атап береді. Мұның ар жағында керек десеңіз, трайбализмнің де элементтері бар. Оларға ақша берудің бірінші шарты – «басшылықтан Қосановты кетіріңдер» дегенін де естіп жатырмын. Бұл жалған болса, Жармахан Тұяқбайдың өзі айтсын. «Мені неге кіргізбеді?» деп ойланып жүрсем, олар менің сыртымнан шешім шығарып қойыпты. Енді партияда тек төраға болады екен де, орынбасарлары болмайды екен.
Қазақ ретінде бұл әрекет те намысыма тиеді. Мен Жармаханның қай ру, қай жүзден шыққанына бола қасында жүрген жоқпын. Партияда әріптес болғандықтан, бірге жүрдік. Егер осындай бағытпен кететін болса, партияның қатарында жүріп, олардың бетін ашамын, партияның қатарында жүріп, партияның жаңаруына, қайта түлеуіне және «Нұр Отанның» баламасы болатындай жағдай жасауға тырысамын. Жас қазақ: Жармахан Тұяқбайдың адвокаты болу да ойымда жоқ. Бірақ Жәкеңнің Болат Әбілевке күдікпен қарауына толық негіз бар сияқты. Өйткені 2005 жылғы президент сайлауында оппозициялық күштер «Әділетті Қазақстан» қозғалысына бірігіп, бірегей кандидат етіп Жармахан Тұяқбайды ұсынды. Шынтуайтын айту керек, сайлау өткен соң ертеңіне Жармахан Тұяқбай далада қалғандай күй кешті. Кешегі үзеңгілестері теріс айналып кетті. Сосын ол дербес партия құрды. Сондықтан оған неге өткеннен сабақ алмасқа? Әміржан Қосанов: Тағы қайталап айтамын, екі партияның да дербес өмір сүру құқығы бар. Егер 100 пайыз делегаттарды жинап, шешім қабылдаса жөн дер едік. Ал 50 пайыздық делегатпен шешім шығару дұрыс емес. Мен әділеттілік үшін ғана айтқанмын. Әйтпесе Әбілевтің де, Тұяқбайдың да жақсылығы мен кемшілігін жақсы білемін. Бірақ айтпаймын. Себебі, ортақ іске салқыны тимесе екен деймін. Менің де кемшілігім бар. Менің айтпағым, өркениетті түрде ажырау қажет. Мәселе сонда. Екінші мәселе, неліктен алты жыл бірге жүрген қанды көйлек інісін съезге кіргізбеді? Мәселе осы «неге кіргізбеді?» дегенге тіреліп тұр. Жалқы нәрсе мен жалпы нәрсе бар. Егер адам кішкентай бір жерде өтірік айтса, кішкентай бір жерде арамдық жасаса, ол одан да зорына баруы мүмкін. Біздің осы уақытқа дейінгі партияларымыздың кемшілігі сол – ұйымды бір тұлғаның төңірегінде құрамыз. Яғни біреу жоғарғы қызметтен кетеді де, партия құрады. «Пәленшенің тобы», «түгеншенің тобы». Ал қалған партия мүшелері ше? Олар қайда қалды? Егер съезде шешім шығарып, солардың шешімімен мені партияға кіргізбесе, «шынымен де беделім жоқ бейшара екенмін, кеттім» дер едім. Бір өзі шешім қабылдайды. Мұны съезд неге дауысқа салмайды? Менің естігенім, Жармаханның адамдары жаңағы сөзді бүкіл делегацияға айтыпты: «Қосанов бір жылдан бері хабарласқан жоқ, ол партиядан қол үзді». Маған біраз адамдар: «Әбеке, өзіңізден де бар екен ғой» дейді. Яғни съез алдында мен туралы жалған ақпарат таратқан. Менің шырылдап жүргенім сондықтан. Жас қазақ: Болат Әбілев – амбициясы мықты азамат. Естуімізше, бүкіл оппозицияны өзінің айналасына, көлеңкесіне топтастырмақ. Жармахан Тұяқбайды оның амбициясы шошытып жүрген жоқ па? Екі партия арасында пікір қайшылығы туған уақытта оларды татуластырғаннан гөрі айдап салушылар көбірек болды деседі. Ал сіз қай жағында болдыңыз? Әміржан Қосанов: Менің Қазақстан оппозициясында жүргеніме 15 жыл болыпты. Осы 15 жыл ішінде оппозицияның басын біріктірудің бірнеше жобасы болды. Бір формула анықталды. «Азат» ЖСДП құрылғанда, мен сол формула негізінде КПК, «Алға» партиясының активтерін және басқа да аяққа тұрып жатқан ұйымдардың активтерін жинау үшін жұмыс істедім. Бірақ, түсінгенім, жеке амбиция, саяси амбициялар басым түсіп кетті. Тең төрағалық формуласы – жақсы формула еді. Сосын айта-айта жауыр болған нәрсе, оппозиция партияларының өз ішінде топшылдық, жікшілдік бар. Мен бір тұлға жағында емес, әділдік жағында болдым. Болат Әбілев өткен желтоқсанда бір сайтқа: «мен президент болуға дайынмын» деп сұхбат беріпті. Мен оған: «Болат, оның да уақыты келеді. Бірінші, сайлауды жарияласын. Сосын көрерміз. Осы «мен, мен» деген сөз бірлік те, береке де бермейді. Бәрінің амбициясы бар. Сондықтан алдын ала ештеңе айтпайық. Президент сайлауы жарияланғаннан кейін, кімнің беделі күшті, кімнің жасы ретімен келді, кімнің қылмыстық іске қатысы жоқ, яғни бәрі-бәрі жіпке тізілуі тиіс. Бұл бір адамның шешімі емес, талқыланатын ірі мәселе», – деп уәж айттым. Қазақстан оппозициясы міндетті түрде бір адамды ұсынуы қажет. Ертең әр оппозициялық партия бір-бір адам ұсынып жатса, масқара боламыз. Жас қазақ: Болат Әбілевке тиесілі БАҚ Жармаханға мамыр айынан бастап ақпарттық шабуылды бастады. Бірақ Әбілевтің өзі: «бізде бәрі жақсы», – деп ұрандатып жатты. Халықты бұлай алдау кімге керек? Әміржан Қосанов: Бұл сұрақтың жауабын Болат Әбілевтің өзі берсін. Менің медиа-ресурстарға еш қатысым жоқ. Мен оларға бұйрық бере алмаймын. Жас қазақ: Демек, бұл мәселенің төркіні тым тереңде емес пе? Әміржан Қосанов: Солай болғанның өзінде де, Жармахан Тұяқбай терең саясаткер болса, кешегі 20 наурыздағы масқараға бармас еді. Әбілевтің өз позициясы бар. Көп жағдайда онымен келіспейтін де тұстарым бар. Ертеңгі күні Тұяқбай «бір демеушіден ақша алып, Қосановты сыртқа теуіп, сол партияны екінші «Ақ жол» немесе ҚКХП етіп билейді» деп ойламаймын. Бұл – принциптік позициясыздық болар еді. Жас қазақ: Әлеуметтік желілерде «1986 жылғы желтоқсан оқиғасы кезінде Әміржан Қосанов комсомол ретінде студенттерді қудалауға білек сыбана кіріскен» деген ақпаратты жиі көзіміз шалып жүр. Мұның ақ-қарасын ажыратып берсеңіз... Әміржан Қосанов: 1986 жылы мен 22 жаста болатынмын. Журфактың 3-курс студентімін. Өзім жатақханада тұрамын. Қоғамдық жұмысым – бес жүз адамнан тұратын комсомол комитетінің хатшысымын. Радиодан естіген бойы әскери дайындық деген сабақтан шығып, бәріміз алаңға бардық... Деканның алдына 16 хат келді. Онда алаңға шыққан студенттердің мәселесін партия, комсомол және университет көлемінде қарауды сұраған. Бәрі комсомол. Егер комсомолдан шықсаң, оқудан да шығасың. Сонда Кузьменко деген деканымыздың жауапкершіліктен қашқан қулығы болды ма немесе шынымен қазақ жігіттеріне жаны ашыды ма, ол жағын білмеймін. Ол мені шақырып алып, былай деді: «Бәрі қазақ бөлімінің студенттері, ал біз қазақша білмейміз. Сен жас болсаң да, сауатты жігітсің. Оларды шақырып алып сөйлес. Сен не деп шешім шығарсаң да, біз келісеміз». Аманғазы Кәріпжантегі (ол қазір белгілі ақын) мен Гүлнәр Әшімова деген қызды алып қала алмадым. Олар алаңда ҚазМУ ректорына қарай комсомол билеттерін лақтырыпты. Сол екеуін оқудан шығарып жіберді. Менің «кінәм» сол екеуін алып қалмағаным. Мен 14 студентті қуғындаудан аман алып қалдым. Бұл сұрақ ылғи алдымнан шығады. Мәселен, бір курстан 8 студентті оқудан шығару қажет болды. Бәрі 1-курс белсенділері. Мен оларды шақырып алып: «Алаңға барған жоқсыңдар, аялдамада тұрып, сосын жатақханаға кетіп қалдық», – дейсіңдер, мен сендерге сабақты бұзғандарың үшін ғана ауызша сөгіс жариялаймын, университетте қаласыңдар. Барыңдар!» – дедім. Кейінірек маған парткомдағы бір жігіт солардың тобындағы бір студенттің Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне жазған хатын көрсетті. Онда «Қосанов 8 студентті пәлен бөлмеге жинап алып, «өтірік айтыңдар, алаңға барған жоқсыңдар», деп айтуды үйретіп жатыр» деп жазылған. Ол сегізі қалды. 1-курста оқитын комсорг қыз бір-екі күн КПЗ-да жатты. «Соны шығарамыз» дегенде, мен «Ол жазасын алды, бір қателік үшін екі рет жазалауға болмайды. Өйтетін болсаңдар, менің партбилетімді алыңдар» дедім. Бұл Нұржан Мауытов деген жігіттің әңгімесінде бар. Оны бір күні шығарамын. Сақтаулы тұр. Тағы екі студент алаңда болған. Басы жарылған. Екеуін шақырып алып, «сол күні кімнің туған күні болды, соны анықтаңдар. Сосын «туған күнге сыйлық аламыз деп ЦУМ-ға барғанда ұрып кетті» деп айтасыңдар дедім. Осылайша, мен 14 адамның оқуда қалуына себепші болдым. Егер желі беттерінде, тағы өзге жерде осы мәселе қайта айтылатын болса, соларды дәлел етпекпін. Тіпті әлгі азаматтардың өздерін де шақырып, куә ете аламын. Жас қазақ: Оппозициялық партияларға халық былайша жиі кінә артып жатады: «Әдемі сөйлейді, бірақ халықтан алыс». Қазіргі саяси алаңға жаңа күш керек деген сөзді жиі еститін болдық. Кейбір сарапшылар: «Қазіргі оппозициялық партиялар осыдан 10-20 жыл бұрынғы мәселелер негізінде құрылған, әлі де соның шеңберінен аса алмай келеді» деп сын айтады. Мұнымен келісесіз бе? Әміржан Қосанов: Уақыт өте қазіргі азаматтар ертеңгі Қазақстан саяси оппозициясындағы шешуші фактор болудан қалады. Ия, алғаш түрен салған – біз. Ал қазір оппозициялық еркін ойлайтын адамдардың пошымы бөлек. Неге мен съезге кіргізбегені үшін ренжимін? Себебі бәсекеден қорықпайтын адам ешкімге тыйым салып, аузын жаппайды. Мені съезге кіргізбеген ағаларымыз осындай жолмен менің шаруамды шештік деп ойламасын. Қазіргі заман басқаша. Алдағы сайлауға жаңа күштер келеді деп сенемін. Бұрын саясатқа араласпаймыз дегендердің өзі қазір саяси құралдарсыз ештеңеге қол жеткізе алмайтынын сезіп отыр. Мәселен, тілдің, экономиканың шаруасын саясатсыз шеше алмайсың. Жас қазақ: Референдумда бір ғана мәселе талқыланады. Ал сіздер, Болат Әбілев бастаған топ төрт бірдей мәселені қатар қоймақсыздар. Мұндағы мақсат – референдум өткізу емес, PR акция жасау секілді. Мұны неше жылдан бері саясатта жүрген азаматтар білмеді ме? Әміржан Қосанов: Қазіргі қоғамда жұртшылықтың өзі кез келген партияға, саяси күшке баға беретін жағдайға жетті. Оған тәуба! «Аңқау елге арамза молда» деп, баяғыда оппозицияның атын жамылып, талай адамдар басты қатырды. Қазір халықтың көкірегі ояу, көзі ашық. Сондықтан «PR акция емес пе?» дегеніңізге келіспеймін. Халық бәрін біледі. Сізге айтар бірер түзетуім бар. Біріншіден, бұл Болат Әбілевтің тобы емес. Біз – бірнеше қозғалыс, бірнеше партия және жеке тұлғалар біріккен ұйымбыз. Бұл жерде басшы жоқ. Референдумның өзгешелігі – нақты сұрақ қойылуы қажет. Оған «иә» немесе «жоқ» деген жауап берілуі керек. Референдум мәселесін талқылаған кезде біраз нәрсені айттық. Біздің қатарымызда әртүрлі ойдағы азаматтар да бар. Сондықтан, олар ұсынған түрлі тақырып ішінен төртеуін таңдадық. Бұл – ұжымдық жұмыстың жемісі. Сондықтан сіздің сыныңызды жартылай қабылдап, жартылай қабылдамаймын.

Шадияр Өстемірұлы

«Жас қазақ» газеті